De belangrijkste lessen van afgelopen zomer staan niet op het schoolrapport
Meer dan 200.000 Vlaamse kinderen trokken afgelopen zomer op vakantiekamp, en gingen de schoolpoorten opnieuw open. Maar de belangrijkste lessen die veel kinderen deze zomer leerden, zullen over enkele maanden nergens op hun schoolrapport staan.
Ze leerden een ruzie oplossen zonder dat een volwassene tussenbeide kwam. Ze maakten een nieuwe vriend. Ze sliepen een week zonder hun ouders. Ze ontdekten dat ze meer konden dan ze zelf hadden gedacht.
Gelukkig maar.
Een schoolrapport meet wat een kind weet. Niet wie een kind aan het worden is. Dat hoeft ook niet. Maar wat we niet meten, dreigen we maatschappelijk wel minder belangrijk te vinden. Het debat over kinderen gaat al snel over leerachterstand, testresultaten en eindtermen. Een aantal van de belangrijkste bouwstenen voor een gezond en veerkrachtig leven ontwikkelen zich net buiten die meetlat.
Dat is geen romantische gedachte over een zorgeloze kindertijd. Onderzoek toont al jaren aan dat verbondenheid, autonomie, zelfvertrouwen en positieve sociale relaties behoren tot de belangrijkste beschermende factoren voor een goede mentale gezondheid. Investeren in dat welbevinden is geen luxe. Het is preventie.
Preventie staat vandaag gelukkig steeds hoger op de maatschappelijke agenda. Maar in het debat over mentale gezondheid kijken we nog opvallend vaak naar wat er gebeurt wanneer kinderen al vastlopen. Alsof mentale gezondheid pas begint in de wachtkamer van een psycholoog. Veel minder kijken we naar de plekken waar mentale weerbaarheid groeit vóór er een probleem is: op het speelplein bijvoorbeeld, in het jeugdwerk of tijdens een vakantiekamp.
Het jeugdwerk is zo'n plek. Net omdat het géén therapie wil zijn.
Natuurlijk waren vakantiekampen deze zomer in de eerste plaats weken vol plezier, spel en avontuur. Maar wie zag hoe een verlegen kind na enkele dagen vol overtuiging voor een groep stond, hoe onbekenden hechte vrienden werden of hoe een kind dat op maandag nog twijfelde op vrijdag een ander kind troostte, weet dat er veel meer gebeurde dan ontspanning alleen.
Dat voelen ouders intuïtief ook aan. Uit onderzoek blijkt dat amper drie procent van hen zegt de meerwaarde van vakantiekampen niet te zien. De paradox is dat ouders die meerwaarde blijkbaar wél herkennen, maar we jeugdwerk in het maatschappelijke debat nog vaak reduceren tot ‘vrije tijd’: een leuke extra naast het ‘echte’ welzijnsbeleid. Alsof spelen en groeien twee verschillende dingen zijn
Daar komt nog een tweede paradox bij. Net de kinderen voor wie zulke positieve sociale ervaringen extra waardevol kunnen zijn, vinden er niet altijd even makkelijk hun plek. Voor één op de zes gezinnen vormen specifieke noden of gevoeligheden van hun kind een belangrijke drempel om deel te nemen aan een vakantiekamp. Denk aan kinderen die snel overprikkeld raken, extra structuur nodig hebben of moeilijker aansluiting vinden in een groep. Net voor hen kan een omgeving waarin ze erbij horen, zelfvertrouwen opbouwen en positieve relaties aangaan bijzonder waardevol zijn.
We beseffen steeds beter dat gezondheid niet alleen in de zorg ontstaat. Voor mentale gezondheid geldt hetzelfde. Wie pas naar mentale weerbaarheid kijkt wanneer een kind vastloopt, kijkt te laat. Ze ontstaat veel eerder: waar kinderen vrienden maken, conflicten oplossen, verantwoordelijkheid opnemen en ontdekken dat ze ergens bij horen.
Dat betekent niet dat scholen of de zorg minder belangrijk worden. Integendeel.
Maar als we het in Vlaanderen écht menen met preventie, dan moeten we ook erkennen waar die preventie vandaag al gebeurt. Niet alleen in de gezondheidszorg of het onderwijs, maar ook in de vrije tijd van kinderen. Niet omdat vakantiekampen een alternatief zijn voor zorg of onderwijs, maar omdat ze iets doen wat geen van beide volledig kan vervangen: kinderen de ruimte geven om al spelend te groeien tot veerkrachtige jongeren.
Op 1 september startte voor kinderen een nieuw schooljaar. Over enkele maanden krijgen ze opnieuw een schoolrapport. Maar een aantal van de belangrijkste lessen die ze deze zomer leerden, zal daar niet op staan. Misschien moeten we wat vaker oog hebben voor wat kinderen leren wanneer niemand hen een les probeert te leren. Want mentale weerbaarheid begint niet wanneer een kind vastloopt. Ze groeit veel eerder. Soms op plekken waar niemand het preventie noemt, en waar kinderen vooral het gevoel hebben dat ze gewoon een fantastische zomer beleven.
Filip Standaert is algemeen directeur van vzw Heyo vakantiekampen.